بررسی تطبیقی ختم ولایت از ديدگاه ابن عربي و سيد حيدر آملي

چكيده

   ختم ولايت، يكي از مسايل مهم عرفان است كه بسياري از عارفان بزرگ، جنبه‏هاي مختلف آن را مورد بحث قرار داده‏اند .

   سيد حيدر آملي، از عارفان بزرگي است كه نه تنها به دقت اين مسأله را به بحث گذاشته است ، بلکه بر خلاف ديگران كه سعي در توجيه سخنان عارف نامدار، ابن عربي، داشته‏اند، به صراحت با او به مخالفت برخاسته و با توجه به دلايل عقلي، نقلي و كشفي، نظر وي را مبني بر اين كه حضرت عيسي (علیه السلام) خاتم ولايت مطلقه است، رد مي‏كند و ختم ولايت مطلقه را ويژه حضرت امير مؤمنان (علیه السلام) و   ختم ولايت مقيده را ويژه‏ي حضرت مهدي (ع )‌ مي‏داند .

كليدواژه‏ ها : ولايت مطلقه، ولايت مقيده، ختم ولايت .

مقدمه

   توحيد و ولايت يا توحيد و موحد كه بر حسب اعتبار متعدد ولي در واقع يك حقيقتند، مهمترين مسأله ‏عرفان به شمار مي‏روند .  موحد حقيقي كه به همه‏ مراتب توحيد دست يافته باشد، وليّ نام دارد و همان گونه كه هر چيزي آغاز و انجامي دارد ولايت نيز آغاز و انجامي دارد كه انجام و پايان ولايت در وجود وليّ خاتم تحقق مي‏پذيرد كه او را خاتم اولياء مي‏نامند .  ابن عربي مشهور به شيخ اكبر بزرگترين عارف مسلمان است كه بيشتر عارفان پس از وي نظريات او را پذيرفته و به شرح و تفسير آن پرداخته‏اند و كمتر كسي آراي وي را به نقد كشيده است .  سيد حيدر آملي كه يكي از بزرگترين عارفان شيعه است در برخي از مسائل به چنين امر خطيري دست زده است .  او با نقد دقيق نظريه‏ ابن عربي در مسأله‏ ختم ولايت تصوير آزاد‏ترين عارف را از خود ترسيم كرده است .  در اين نوشتار به شرح ديدگا‏ههاي آن دو و نقد عميق آملي بر ابن عربي مي‏پردازيم .

   ولايت صفتي الهي و شأني از شؤون ذاتي حق تعالي است كه اقتضاي ظهور دارد .  كريمه‏ «و هو الولي الحميد» (شوري، 28) به وصف بودن آن اشاره دارد .  اين صفت نسبت به همه اشياء برابر است؛ يعني او بر همه چيز ولايت دارد و به همه چيز نزدیک است و از اين جهت ماسوی الله با یکديگر تفاوتی ندارند (قمشه ای،5).چنان كه امام كاظم(علیه السلام) فرمود: «استوي من كل شيء فليس شيء اقرب اليه من شيء» (مجلسي، 58/38) و در روايت ديگر آمده است كه: «استوي من كل شيء فليس شيء اقرب اليه من شيء فلم يبعد منه بعيد و لم يقرب منه قريب.» (مجلسي، 3/336 ).

   اسم وليّ باطن اسم‏الله است چون ولايت از الهيت نهان تر است،‌ الهيت نيز باطن حقيقت محمديه است پس ولايت باطن حقيقت محمديه است و حقيقت محمديه ظاهر و‏‏لايت و الهيت و صورت آن دو است و ظاهر عين باطن و باطن عين ظاهر است و تفاوت آن دو در تمايز عقلي است ولي در وجود يگانه‏اند (قمشه‏اي، 5 ).

             رق الزجاج و رقت الخمر       و تشـابـها فَتشـاكل الامـر

         فكانمـا خمـر و لا قـدح        و كـانما قـدح و لا خمـر

   و به تعبير فارسي :

        از صفــاي مــي و لـطافت جــام       به هـم آميخت رنگ جـام و مـدام

      همه جام است و نيست گويي مي       يا مدام است و نيست گويي جـام

   ولايت رقيقه‏ وجود است و همان گونه كه وجود بر حسب ظهور درجات متعدد و متفاوتي از جهت كمال و نقص و شدّت و ضعف دارد، ولايت نيز داراي درجات مختلف است و به صورت تشكيكي بر مراتب مختلف حمل مي‏گردد .  وجود به حكم عينيت با اشياء در همة مراتب، به همه چيز نزديك است و همه چيز هم به او نزدیک است و چون حق تعالي حقيقت وجود است ، به همه چيز نزديكترين است و اين عاليترين درجه‏ ولايت است .

   همان گونه كه با تنزل وجود و نزديك شدن آن به مرز عدم، اوصاف آن منتفي و احكام آن نهان مي‏گردد و حتي نام وجود از آن سلب مي‏شود، ولايت نيز اگر تنزل يابد و به عدم قرين گردد، احكام آن رفع و حتي نام آن نيز سلب مي‏شود؛ از اين رو، به غواسق و ظلمات همچون سنگ و خاك و كفر و فسق ولي گفته نمي‏شود، همان گونه كه موجود نيز گفته نمي‏شود .

   همان گونه كه اگر نور وجود و اوصاف آن مقهور ظلمت عدم و احكام آن واقع شود، احكام و آثار آن برداشته مي‏شود، اگر وجود نيز از اين جايگاه پست بيرون رود و به نور ايمان منور گردد، احكام آن ظاهر و اوصاف آن غالب خواهد شد و به ولايت متصف مي‏گردد و هر چه به نور ايمان روشنتر شود ولايت آن بيشتر است تا آن كه از مراتب نفوس زميني و آسماني بالاتر رود و به عالم قدس واصل گردد و از آن هم بگذرد و چون به مقام روح اعظم ـ مقام عيسي(علیه السلام) ـ برسد، ولايت عامه ختم مي‏شود و ولايت خاصه‏ محمديه آغاز مي‏گردد .

   هرگاه وجود از اين مرتبه نيز بالاتر رود و از مقام امكان خارج و در حريم قدس لاهوت وارد شود، از امكان به وجوب و فناء في الله و بقاء بالله متحول مي‏گردد و در اين هنگام ولايت از شرك نهان آمرزيده و پاک می گردد كه همان فتح مبين است .   ( اين ولايت به امت مرحومه اختصاص دارد) و سبب سير ولي در يكايك اسماء مي‏شود تا آن كه به مرتبه‏ همه‏ اسماء برسد و امام و مرجع همه‏ اوليا خاصه و عامه گردد وهمه‏ آنان از او مستفيض گردند .  آن گاه كه اين ولايت به نهايت شدت خود رسيد، صفت خدا مي‏گردد، و مصداق الولي الحميد مي‏شود (قمشه‏اي، 10 ).

   ولايت بر دو قسم است: 1ـ عامه، امكاني، خلقي، 2- خاصه، وجوبي، حقي .

ولايت عـامـه

ولايت عامه قرب عام و فراگيري است كه شامل همه مؤمنان مي‏شود،‌ چنان كه كريمه‏ «الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الي النور» (بقره ، 257) بدان اشاره دارد.  ولايت عامه بر دو قسم است:

   1- ولايت ارباب سلوك كه ابتداي مقام ولايت است و از مرتبه‏ تخليه آغاز شده و با طي منازل و مراتب متعددي به مرتبه‏ قرب نوافل كه از مراتب فناست، پايان مي‏پذيرد.  صاحب اين ولايت، در مراحل آغازين سلوك، به لطيفه‏ قلب و ايمانِ يقينيِ وهبيِ مجردِ از برهان مي‏رسد.  در ادامه‏ سلوك و نهايت آن، به لطيفه‏ روح و حق اليقين و فتح قريب و بطن دوم و سوم از بطون قرآني، دست مي‏يابد.

   2- ولايت ارباب قلوب و واصلان به مقام قرب نوافل و فرايض كه فاني در حق و باقي به اويند.  همه‏ اوليايِ واصل و انبيا و رسولان داراي اين مقام هستند و بدين جهت، آن را ولايت عامه ناميده‏اند و در برابر آن ولايت خاصه است كه به حقيقت محمديه  و اولاد پاك او اختصاص دارد (آشتياني، همان، 903).

   اين ولايت پس از تكميل سفر اوّل و آغاز سفر دوم، با فناي در حق و بقايِ به او و خلع وجود امكاني و لبس وجود حقّاني به دست مي‏آيد (قمشه‏ اي، 2 ).  صاحب اين مرتبه، به مقام احسان و اصول كه مرتبه‏ نخست وصول است و لطيفه‏ سِر يا روح كه سبب اتصال به نهايت مقام قاب قَوسين و بدايت مقام أوأدنَي است و فتح مبين و بطن چهارم و پنجم و ششم، نايل مي‏گردد.

ولايت خـاصـّه

   ولايت خاصّه ولايت محمّديه و اوصياي پاك اوست .  از آن جا كه صاحب آن كسي است كه به مقام فنايِ در حق و بقايِ به حق رسيده باشد و بقاي بعد از فنا و فنايِ از دو فنا و صحوِ بعد از محو و تمكينِ بعد از تلوين، براي او مقام باشد نه حال، او فاقد مقام معيّن است و چون همه‏ انبيا در ملكوت و آسمان، داراي مقام خاصي هستند .  تنها كسي كه در زمين و آسمان و ملكوت و جبروت، مقام مخصوص ندارند، حقيقت محمّديه است .  مقام مخصوص او (اگر بتوان آن را مقام ناميد) مقام أوأدنَي است .  به تعبير ديگر، ولايت خاصه ولايت كساني است كه ويژگيهاي بشري را از خود دور ساخته و از مقام جبروت فراتر رفته و به عالم لاهوت وارد شده‏اند .

   به نظر برخي فناي در حق و بقاي به او با خلع وجود امكاني و لبس وجود حقاني كه در پايان سفر اول و آغاز سفر دوم حاصل مي‏شود، مقام «قاب قوسين» است كه اختصاص به حضرت ختمي‏ مرتبت و اوصيا و وارثان او دارد .  ساير انبيا و اوصياي اگر به اين مقام دست يابند، اين مقام براي آنها حال است نه مقام .  شاهد بر آن اين است كه حضرت ختمي مرتبت در شب معراج آنان را در افلاك و آسمانها مشاهده كرد و از آن جا كه افلاك و آسمانها (خواه وجود نفسي آنها مقصود باشد و خواه عقلي، امكاني است و نه حقاني، چون وجود حقاني وجود جمعي الهي است ولي وجود آنها فرقي امكاني است) داراي ولايت عامه هستند، پس اين مرتبه از ولايت خاصه يعني مقام قاب قوسين اگر براي آنها حاصل شود حال است نه مقام (قمشه‏اي، 2 ).

   ولايت خاصه و باطن حقيقت محمّديه، اگر به اسمي و حدّي مقيّد شود، ولايت مقيّده خاصّه است و اگر مطلق از قيود و حدود لحاظ شود (قمشه‏اي، 2) ولايت مطلقه خاصّه است كه به اعتبار اطلاق، همه اسما و صفات كلي و جزئي را دارد و به اعتبار مظهريت، مظهر همه‏ صفات و منشأ ظهور همه‏ تجليّات است .  از اين جهت به اعتبار جامعيت و كليت، واجد همه شؤون و مراتب و نيز مبدأ همه‏ تجليات و ظهورات و نيز متّصف به همه اسماي حسني و صفات علياي الهي است .  از اين نگاه، آن حقيقت مطلقه، همان اسم اعظم الهي است كه در تمام مراتب هستي تجلي يافته است .

   اين ولايت با وصف اطلاق، در همه‏ مراتب ولايت انبيا و اوليا تجلّي يافته است .  ظهور كامل آن در عالم هستي در وجود حضرت ختم نبوت و مشكات تامّ حضرت ختم ولايت است .  ظهور آن در ختم ولايت، همانند ظهور آن در ختم نبوت، سبب اجتماع همه‏ اوصاف جمال و جلال در او مي‏شود .

   اين ولايت از كسي است كه به نهايت فنا و محوِ تامّ و مطلق و زوالِ احكام امكاني و تلبس به احكام وجوبي دست يافته، شرك خفي و أخفَي از وجودش رخت بر بسته بلكه هيچ گاه بدان آلوده نگرديده، در همه اسماء و صفات، سير جمعي كرده؛ به معرفت تفصيلي همه‏ مراتب هستي و فوق آن رسيده، به مقامِ جمعِ همه‏ اسماء و اتحاد با اسمِ‏الله تحقق يافته، تحقق در اسماء و فنا در احديتِ وجود و بقاي به آن برايش مقام و ملكه شده؛ از اين مقام نيز ترقي كرده و به مقام احديتِ جمع الجمعِ اسمائي و صفاتي نائل گشته باشد و از اجتماع اسماء ذاتي و مفاتيح غيب اسمائيِ متحققِ در احديتِ ذاتيه و اسما‏ ء كليه ثابت در واحديت، قلبي متولد شود كه كمالات آن نامتناهي باشد .

   ابتداي اين مقام، که نهايت مقام قاب قَوسين و بدايت مقام أوأدنَي است، پايان سير پيامبران اولوالعزم و آغاز سير ويژه‏ خاتم انبيا و خاتم اولياست .  به تعبير ديگر سير خلق در سه مرتبه كلي انجام مي‏شود و پويندگان راه توحيد حقيقي سه گروهند: گروه اول، سالكان محب كه اهل بدايتند و غايت سيرشان وصول به نهايات است. گروه دوم، ارباب قلوب و مجذوبان سالك كه اهل نهاياتند و آغاز سيرشان ابتداي مراتب نهايات و غايت آن قاب قوسين است .  گروه سوم، فانيان در ذات حق يعني حبيب خدا و هر كه در محبت او منغمر باشد .  اينان اهل نهايت نهاياتند و آغاز سير آنها مقام أوأدنَي و غايت آن فناي تام يا وصول به حق است، به گونه‏اي كه ميان آنا ن و محبوبشان فرقي نماند .  پايان سير اهل بدايات، آغاز سير اهل نهايات است و پايان سير اهل نهايات آغاز سير حبيب است .

   صاحب اين مقام داراي فتح مطلق و مرتبه‏ي اكمليت و تمحّض و مقام أوأدنَي و بطن هفتم قرآن و لطيفه‏ هفتم است و بر همه‏ تعيّنات هستي رياست كلي و تامّ دارد و جمال و جلال او و نيز حسنات و فضايل او حدّ و نهايت ندارد (آشتياني، همان، 893 ـ 904 ).  به نظر نگارنده، مقامات ياد شده از مراتب وجود امكاني است و خاتم انبيا و اوليا، از جهتي فاني از وجود امكاني هستند .  بنابراين، هيچ يك از موارد ياد شده مقام آنها نيست بلكه رقيقه و تجلي آنهاست .

    مقام خاتم انبيا و خاتم اوليا

حقيقت محمديه به حسب باطنِ ذات و مقامِ كليِ ولايت، بر همه مراتب هستي احاطه دارد و اسماء الهي و اعيان ثابته، پرتو مقام تحقق او به اسم الله است. در قرب نوافل، جهتِ عينيِ حق تعالي مظهرِ كاملِ ولي است؛ از اين رو، چشم و گوش و زبان و دست و پاي او مي‏شود. در قرب فرايض، ذات و جهت خلقي ولي، در جهت حقّي حق تعالي فاني و مستهلك است. مرتبه جمع ميان اين دو قرب به گونه‏اي است كه اولاً به يكي از آن دو مقيد نيست و ثانياً تعاقب و تناوب ندارد. «اهل معرفت اين مرتبه را مقام جمع الجمع و قاب قوسين و آيه‏ كريمه «الذين يبايعونك انما يبايعون الله» (فتح، 10) را ناظر به همين مقام دانسته‏اند.» (آشتياني، شرح مقدمه‏ قيصري ، 892). به نظر برخي از عارفان، مقام حضرت ختمي مرتبت، همين مقام است. به گفته‏ شيخ شبستري، مقام دلربايش جمع جمع است. ولي به نظر جمعي ديگر، از آن جا كه اين مقام مقيد به اطلاق است، مقام وي بالاتر از آن است و آن مرتبه‏اي است كه وليّ، صاحبِ قربِ مطلقِ از احوال سه گانه‏ ياد شده باشد و به خاطر نهايت قرب و احاطه و بدون تقيد به چيزي، بتواند به هر يك از سه قرب، ظاهر شود.

مقام خاتم اوليا، باطن مقام خاتم انبياست؛ زيرا ولايت، باطن نبوت است. ظاهر نبوت، اعلام خبر از غيب و باطن آن تصرف در انسانها از طريق اجراي احكام است. به همين دليل است كه «خاتم اوليا در واقع، همان خاتم انبيا» (ترمذي، 487) و حقيقت محمديه است كه در مظاهر همه انبيا و اوليا تجلي يافته و به تعينات اعيان ثابته‏ي اوليا و انبيا مقيد شده است.

حقيقت ولايت نيز مانند حقيقت محمديه، مراتب و ظهوراتي دارد كه هر كدام داراي احكام مختلف و متكثري است كه محيط بر همه مراتبِ ولايت است و همه‏‏ انبيا و اوليا فرع و تابع اين مقام هستند و به تعبير ابن عربي هر نبي و هر وليّي به هر حسن و كمالي كه دست مي‏يابد، آن را از مشكات خاتم اوليا يافته است. (قيصري، شرح فصوص الحكم ، 109) و انبيا و اوليا به سبب مقامشان، از بركات خاتم اوليا كه همان حقيقت ولايت است برخوردارند.

حاصل آن كه حقيقت محمديه همان ولايت مطلقه‏ي الهي است كه در نبوت مخفي و به صفات كمال و جمال او ظاهر شده است. اگر ولايت در پوشش نبوت نهان نبود و حقيقت آن آشكار شده بود، لا حترقت الحقيقه المحمديه (قمشه‏اي، 5 – 6) و با از ميان رفتن حقيقت محمديه، آسمان و زمين و آنچه ميان آنهاست مي‏سوخت و معدوم مي‏گشت و در هستي غير از واحد قهار باقي نمي‏ماند چنان كه حديث شريف «لولاك لما خلقت الافلاك» (مجلسي، 57، 199) بدان اشاره دارد.

ولايت الهي پس از ظهور در حقيقت محمديه، در مواطن مختلف با وصفهاي متعدد ظهور مي‏يابد و در هر عصر و زماني به صورت شخصي ظاهر مي‏شود. آن حقيقت كه در افراد مختلف ظاهر مي‏شود، حقيقتي واحد است اگر چه اوصاف متعدد و متفاوت باشد از اين رو تفاوت ميان اولياء محمديه در شرايط و زمينه‏هايي است كه اوصاف معيني ظهور مي‏كند؛ از اين رو گفته‏اند: «اولنا محمّد و آخرنا محمّد و اوسطنا محمّد و كلنا محمّد.» (مجلسي، 26، 16).

مقصود از محمد بودن اشتراك در نام نيست، زيرا با «كلنا محمد» سازگار نيست. بلكه مقصود اين است كه حقيقت ولايت كه در حضرت ختمي مرتبت ظاهر شده است در همه آنها ظاهر شده است. پس اگر گاهي خاتم ولايت محمديه را امير مؤمنان (علیه السلام) دانسته‏اند و گاهي حضرت مهدي (عج)، اختلاف واقعي نيست زيرا آنان نور و حقيقتي يگانه‏اند كه تفاوت آنها در شؤون و ظهوراتي است كه به اختلاف زمانها و حكمت بالغه الهي مستند است. از اين ديدگاه خاتم ولايت محمديه همان حقيقت محمديه است كه به صورت اوصياء آن حضرت ظاهر شده است. ميان اوصياء او از جهت آنچه كه به آنها مربوط است تفاوتي نيست، تفاوت در اموري است كه بيرون از ذات آنان است و به دليل همين تفاوت، حضرت مهدي (عج) براي ختم اين ولايت اولويت دارد (قمشه ‏اي، 7).

همين ولايت الهي وجوبي كه اختصاص به حضرت ختمي مرتبت و اوصياء ختميين دارد آن گاه كه از جايگاه وجوب نازل و به مراتب امكان وارد شود، اولين مرتبه‏ آن مرتبه‏ روح الهي است كه به حكم كريمه «و كلمته القاها الي مريم و روح منه» (نساء، 171) مقام عيسي (علیه السلام) است و وي اولين و كاملترين وليّ در سير نزول وجوب به امكان است، از اين رو ولايت وي ولايت امكاني و عام است و حال آن كه ولايت حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) و اوصياء منصوص وي (علیه السلام)، ولايت وجوبي و خاص است و هر كدام ختم ولايت مربوط به خود هستند.

ولايت عيسي (علیه السلام) حسنه‏اي از حسنات خاتم ولايت خاصه‏ محمديه يعني حضرت مهدي (عج) است از اين رو، عيسي (علیه السلام) تابع آن حضرت و همانند همه‏ عالم امكان (حتي ابليس و دجال) تحت ولايت و سيطره‏ اوست، چون همه‏ عالم امكان از ابتدا تا انتها از ظهورات و شؤون آن حضرت است چنان كه «ذكركم في الذاكرين و اسمائكم في الاسماء و قبوركم في القبور» (مجلسي، 102، 132) بدان اشاره دارد. واژه‏هاي ذاكرين، اسماء، اجساد و .... همه جمع داراي الف و لام است كه معني استغراق دارد و همه عالم امكان را شامل مي‏شود (قمشه‏ اي، 7 –8).

مقصود از خاتم اوليا ء

مقصود از ختم ولايت اين نيست كه ولايت از عالم هستي يا دست كم از عالم طبيعت برچيده شود؛ چون چنين چيزي ممكن نيست و تا اسم وليّ كه از اسماي خداي متعالي است باقي است، ولايت و مظاهر آن نيز باقي است. بنابراين تا موجودات هستند، ولايت نيز هست و تا ولايت هست، وليّ نيز هست. مقصود از خاتم اوليا كسي است كه بر حسب حيطه‏ ولايت و مقام اطلاق بر همه‏ ولايتها و نبوتها محيط باشد و نزديكترين خلق به حق تعالي باشد. به تعبير سيد خاتم ولايت كسي است كه پس از او هيچ وليّي به مقام او نرسد و همه‏ اوليا وام‏دار جود و وجود او باشند (آملي، جامع الاسرار ، 805) و به بيان ابن عربي خاتم ولايت مطلق، كسي است كه بر همه اوليا از آغاز تا انجام هستي تقدم داشته باشد و همه اوليا از آغاز تا پايان، تابع و پيرو او باشند (ابن عربي، 1/185) و خاتم ولايت مقيّد كسي است كه اولاً ولايت او خاص باشد و ثانياً با ظهور او، ولايت ختم شود و هيچ وليّي به مقام و منزلت او هرگز ظاهر نگردد (همان).

وليّ حق و حاكم مطلق، حضرت ختمي مرتبت است، چون او مظهر اسم جامع جميع اسماء (الله) بلكه عين اسم جامع است؛ از اين رو از همه كس به حق تعالي نزديكتر است زيرا مظهر عين ظاهر و اسم عين مسمي و تفاوت آن دو به نوع ظهور ذاتي و صفاتي است و چون تفاوت اين دو نوع ظهور به نقص و ضعف نيست بلكه بدين جهت است كه محال است تجلي در مرتبه متجلي باشد، پس حضرت ختمي مرتبت وليّ مطلق است كه عين اسم جامع مي‏باشد (قمشه‏ اي، 3).

آراي عرفا درباره‏ خاتم ولايت

به نظر كمّل از اهل معرفت خاتم ولايت مطلقه، امير مؤمنان (علیه السلام) و خاتم ولايت مقيّده، حضرت مهدي (عج)‌ است. كسي كه در برخي از تعابير خود با رأي اكثر عرفا مخالفت ورزيده است. شيخ اكبر و برخي از شارحان وي مانند قيصري است. سخنان ابن عربي در اين زمينه از انسجام لازم برخوردار نيست اگر چه مي‏توان گفت كه به نظر ابن عربي، «خاتم ولايت مطلق، حضرت عيسي (علیه السلام) و خاتم ولايت مقيّد، خود ابن عربي است.» (آملي، المقدمات ، 411).

به نظر شيخ، خاتم ولايت مطلقه در امت پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) كسي است كه برترين فرد در اين امت باشد و او كسي جز حضرت عيسي (علیه السلام) نيست؛ بدين خاطر كه وي قطع نظر از ولايت، نبيّ و رسول نيز بوده و فضيلت ولايت او بر فضيلت نبوت و رسالتش افزوده شده است؛ ولي ديگر اوليا اگر چه از فضيلت ولايت برخوردارند، اما از فضيلت نبوت و رسالت بي‏بهره‏اند. بنابراين حضرت عيسي (علیه السلام) بر ديگر اوليا محمّديه تقدّم و فضيلت دارد؛ از اين رو او خاتم ولايت مطلقه محمديّه است (ابن عربي، همان). خاتم ولايت بايد تابع شريعت خاتم باشد و شريعت خاتم را از راه كتب و اخبار و احاديث به دست نياورد؛ بلكه يا از طريق وحي و يا بي‏واسطه از روح مبارك حضرت خاتم (علیه السلام) به دست آورد و حضرت عيسي (علیه السلام) چنين است؛ زيرا وي در زمان حضرت مهدي (علیه السلام) نازل مي‏شود و بر اساس شريعت حضرت خاتم انبيا، حكم خواهد كرد و نيز به خاطر نبوت خود، شريعت را از وحي و به خاطر قرب او به خاتم انبيا (صلی الله علیه و آله و سلم ) از روح آن حضرت نيز دريافت مي‏كند (ابن عربي، همان). حكيم ترمذي نيز به برتري عيسي (علیه السلام) در امت حضرت ختمي مرتبت نظر داده است (ترمذي، 420 – 421).

قيصري شارح فصوص الحكم با توجه به متن فتوحات مكيّه (2/49) ختم ولايت را به ختم ولايت عامّه و ختم ولايت محمديّه تقسيم مي‏كند و حضرت عيسي (علیه السلام) را خاتم ولايت عامّه مطلقه مي‏داند (قيصري، 110).

اين سخن ابن عربي و نيز شرح قيصري بر آن، سبب شده است كه برخي نظر ابن عربي را همان رأي ديگر عارفان بدانند؛ زيرا ظاهر سخن وي اين است كه خاتم ولايت عامّه حضرت عيسي (علیه السلام) است. چنان كه در جاي ديگر مي‏گويد: قضاي الهي بر اين قرار گرفته است همان گونه كه دنيا آغاز و انجام دارد، هر آنچه در دنياست نيز، آغاز و انجام داشته باشد. همان گونه كه تشريع، آغاز و انجامي دارد كه انجام و خاتم آن، شريعت حضرت ختمي مرتبت است، ولايت عامّه نيز آغاز و انجامي دارد؛ آغاز آن ويژه حضرت آدم (علیه السلام) است و انجام آن اختصاص به حضرت عيسي(علیه السلام) دارد. آغاز ولايت عامّه، به وسيله‏ نبي مطلق (آدم) و پايانش نيز به وسيله نبي مطلق عيسي (علیه السلام) انجام يافته است؛ بنابراين خاتم ولايت عامّه، حضرت عيسي است (ابن عربي، 2/50). گويي از نظر وي ولايت عامّه و مطلقه يكي است و اين اگر چه خلاف تحقيق است و نمي‏توان به او نسبت داد ولي از اين كه حضرت عيسي (علیه السلام) را گاهي خاتم ولايت عامّه معرفي كرده است و گاهي خاتم ولايت خاصّه محمديّه، اين امر دست كم نشان دهنده اين است كه وي هم خاتم ولايت عامّه است و هم خاتم ولايت مطلقه‏ محمديّه.

خاتم ولايت مطلق از نظر وي كسي است كه بر همه اوليا از زمان آدم (علیه السلام) تا زمان آخرين وليّ تقدم داشته تاشد و همه آنها از آغاز تا پايان، پيرو او باشند و او كسي جز حضرت عيسي (علیه السلام) نيست. دلايل او عبارت است از: 1- او برترين فرد در امت حضرت ختمي مرتبت است. 2- وي تابع شريعت حضرت خاتم است و به شريعت وي حكم مي‏كند. 3- وي شريعت را از كتب و اخبار دريافت نمي‏كند بلكه يا از طريق وحي دريافت مي‏كند و يا بي‏واسطه از طريق روح مبارك آن حضرت. مهمترين بلكه تنها دليل وي، برتري حضرت عيسي (علیه السلام) بر امت حضرت خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم ) است. وي تأكيد مي‏كند كه «ختم ولايت عيسي (علیه السلام)، سبب يا نشان شرافت خاتم انبياست، زيرا پيامبري بزرگ ولايت امت او را بر عهده گرفته است.» (ابن عربي، 1/150).

نقد دیدگاه شیخ در ختم ولایت مطلقه

به گفته‏ سيّد اين نظريه از ديدگاه اكثر بزرگان اهل معرفت خلاف عقل و نقل و كشف است (آملي، المقدمات ، 411). دقت در استدلال شيخ درستي گفته سيّد را تأييد مي‏كند؛ زيرا حكم كردن حضرت عيسي (علیه السلام) به شريعت خاتم پس از نزول كه يكي از دلايل شيخ است، هيچ گونه دلالتي بر آن ندارد؛ زيرا اگر حضرت عيسي (علیه السلام) پس از نزول تابع شريعت خاتم نباشد و به آن حكم نكند، ديگر آن شريعت، خاتم نخواهد بود. از اين گذشته چنين حكمي اختصاص به وي ندارد. در زمان نزول وي، حضرت مهدي (عج) نيز به شريعت خاتم حكم مي‏كند؛‌ چنان كه اميرمؤمنان (علیه السلام) نيز همين گونه بود. دليل و شاهد ديگر وي نيز كه دريافت شريعت از طريق وحي با استمداد از روح حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) بود، اختصاص به حضرت عيسي (علیه السلام) ندارد، بلكه هر يك از امامان منصوص همين گونه بودند؛ به همين سبب است كه آنان را «مختلف الملائكه» (مجلسي، 23/245) خوانده‏اند. از اين گذشته، چرا اگر امير مؤمنان (علیه السلام) خاتم ولايت مطلقه باشد، نشان بزرگي و شرافت حضرت خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم ) نباشد بلكه چنان كه خواهيم گفت شرافت امير مؤمنان (علیه السلام) با هيچ كس جز حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) قابل مقايسه نيست.

همين اثبات اين كه حضرت عيسي‌ (علیه السلام) برترين فرد امت حضرت خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم ) است، نياز به دليل دارد؛ كه چنين دليلي نه در گفته‏هاي شيخ وجود دارد و نه در جاي ديگر؛ ولي برتري امير مؤمنان (علیه السلام) هم در اخبار مورد وفاق فريقين بسيار است و هم در گفته‏هاي اهل معرفت به وفور وجود دارد.

تنها دليل شيخ بر برتري و ختم ولايت حضرت عيسي (علیه السلام) فضيلت نبوت اوست. به اعتقاد وي اگر نبوت، رسالت و ولايت در يك شخص باشد، ولايت او از نبوتش و نبوتش بر رسالتش برتر است ولي اگر در اشخاص متعدد باشد يا ولايت يكي از اوليا با نبوت يكي از انبيا سنجيده شود، چنين نيست. به عبارت ديگر، اگر چه ولايت، برتر از نبوت و نبوت برتر از رسالت است، اما وليّ برتر از نبيّ و نبيّ برتر از رسول نيست.

سيّد اين ديدگاه را در مقدمات كتاب نص النصوص آورده است و به نظر مي‏رسد كه آن را تأييد كرده است ولي آراء وي در همين كتاب و نيز در ديگر آثارش نشان دهنده اين است كه وي نقدي عميق و دقيق بر اين ديدگاه دارد؛ زيرا به گفته‏ وي، ولايت باطن و حقيقت خلق است ( المقدمات ، 386- 389). اطلاع بر حقايق معارف الهي از طريق علم و بيان، نبوت است و از طريق كشف و عيان و ذوق و وجدان، رسالت، ولي ولايت دست‏يابي به معرفت ذات و اسماء و صفات از طريق هويت و ذات است.

نبوت و رسالت با ولايت، دو تفاوت مهم دارند. يكي عمق معرفت آن دو، بدين سبب كه معرفت ولايت به اسماء و صفات و ذات تعلق گرفته است ولي معرفتِ نبوت و رسالت به مظاهرِ اسماء و صفات و ذات. تفاوت ديگر در شيوه‏ كسب اين معرفت است. معرفت نبوت و رسالت از طريق عقل و علم و كشف است؛ ولي معرفت ولايت از طريق ذات و فراتر از عقل و كشف و وجدان است (آملي، همان، 389). معرفت نبوت و رسالت با واسطه است، ولي معرفت ولايت از طريق انطواي ذات وليّ در ذات حق تعالي و انطواي كثرت وي در وحدت اوست.

نقد ديگري كه بر ديدگاه شيخ وارد است و با گفته‏هاي ديگر وي نيز سازگار است، اين است كه نبوت و رسالت، از مظاهر اسماي ظاهرِ حق تعالي و ولايت از مظاهر اسماي باطنِ اوست و چون اسماي ظاهر، خود از مظاهر اسماي باطن به شمار مي‏رود، از اين رو ولايت در رديف اسماي ظاهر و در نتيجه همتاي نبوت و رسالت نيست، بلكه محيط بر آن دو است و به همين دليل است كه «علماي امت حضرت ختمي مرتبت از انبياي بني‏اسراييل برترند.» (شيباني، 4/77). با آن كه علماي اين امت، فاقد نبوت و رسالتند و اين جز برتري ولايت آنان يا برخورداري آنان از ولايت حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) دليلي ندارد و يكي از جهاتي كه حضرت موسي (علیه السلام) كه از رسولان اولوالعزم است مأمور به آموختن علم از حضرت خضر (علیه السلام) مي‏شود با آن كه حضرت موسي نبيّ و رسول است ولي حضرت خضر چنين نيست، همن احاطه‏ ولايت حضرت خضر بر ولايت حضرت موسي است.

نقد ديگر بر سخنان شيخ اين است كه همان گونه كه بسياري از عارفان تصريح كرده‏اند، رسالت و نبوت، زمانمندند و در نتيجه، هم قلمرو زماني آنها محدود و پايان‏پذير است و هم حوزه‏ مكاني آن؛ ولي ولايت زمانمند نيست؛ بلكه بر زمان و مكان احاطه دارد (آملي، 390؛ ابن عربي، 1/62). از اين رو نبوت و رسالت از مظاهر ولايت مقيّده‏اند و ولايت مقيّده پرتوي از ولايت مطلقه است. بنابراين نه ولايت مطلقه را مي‏توان با چيزي مقايسه كرد و نه افزوده شدن كمالي مانند ولايت مقيّده يا نبوت و رسالت كه از مظاهر آن است، ممكن است و نه بر كمال و فضيلت آن مي‏افزايد؛ زيرا آنچه كه بر حسب ظاهر بر ولايت مطلقه افزوده شده است، در واقع مربته‏اي از مراتب خود ولايت مطلقه است؛ نه چيزي عارض بر آن، به تعبير ديگر، ولايت مطلقه در چنان كمال و غنا و استغنا و انبساطي است كه نه چيزي از آن كاسته مي‏شود و نه چيزي بر آن افزوده مي‏شود. اگر چنين نبود، با توحيد مقايسه نمي‏شد و حال آن كه بزرگان اهل معرفت آن را ظاهر توحيد و توحيد را باطن آن دانسته‏اند. همان نسبتي كه ولايت با توحيد دارد، نبوت و رسالت نيز با ولايت دارد؛ همان گونه كه توحيد، باطن ولايت است، ولايت نيز باطن نبوت و رسالت است. به همين سبب است كه «انبيا علم خود را از مشكات رسول خاتم و از طريق وليّ خاتم مي‏گيرند.» (قيصري، 108).

علاوه بر آنچه گفته شد سيد ديدگاه شيخ را از سه راه مورد انتقاد قرار مي‏دهد و بطلان آن را آشكار مي‏سازد. به اعتقاد وي، ديدگاه شيخ بر خلاف عقل و نقل و كشف است.

بررسي ديدگاه شيخ با توجه به نقل

1- ديدگاه شيخ فاقد هر گونه دليل نقلي است، نه تنها هيچ نصّي آن را تأييد نمي‏كند، بلكه آيات و روايات متعددي، بر خلاف آن دلالت مي‏كنند. روايات متعددي كه شيخ نيز آنها را نقل كرده است وجود دارد كه دلالت مي‏كند بر اين كه حضرت عيسي (علیه السلام) پس از فرود آمدن در عصر حضرت مهدي (عج) پيرو آن حضرت خواهد بود. اين نكته مورد توجه بزرگان از اهل معرفت بوده و هست و شيخ نيز كه حضرت عيسي (علیه السلام) را ختم ولايت مطلقه مي‏داند، تصريح كرده است كه حكمت فرود آمدن حضرت عيسي (علیه السلام) در عصر حضرت مهدي (عج) به نظر اهل الله اين است كه كمال ولايت حضرت عيسي (علیه السلام) بر حضور او نزد حضرت مهدي (عج) و برخورداري از بركات و عنايات آن حضرت متوقف است. بنابراين مي‏توان پرسيد: حضرت مهدي (علیه السلام) يا كاملتر از حضرت عيسي (علیه السلام) است يا مساوي و يا ناقصتر از او. اگر مساوي يا ناقصتر باشد نمي‏توان سبب كمال يافتن ولايت حضرت عيسي (علیه السلام) باشد و چگونه ممكن است خداي حكيم، خاتم ولايت مطلقه را كه به گفته ابن عربي و ديگران، «چراغي است كه همه انوار قدسيه‏ انبيا و اوليا برگرفته از اوست» (قيصري، همان) به اطاعت از كسي كه در كمال پايين‏تر از اوست فرمان دهد؟ و اين اطاعت نيز سبب كمال او شود؟ مهمتر اين كه، در عين حال كه حضرت عيسي (علیه السلام) براي دست‏يابي به كمال ولايت خود به حضرت مهدي (عج) نيازمند است، حضرت مهدي (عج) هيچ گونه نيازي به او ندارد (آملي،419). پس حضرت مهدي (عج) از حضرت عيسي (علیه السلام) كاملتر است و از آن جا كه به گفته‏ سيّد حضرت مهدي (عچ) قطره‏اي از درياي بي‏كرانه‏ وجود اميرمؤمنان (علیه السلام) است، پس حضرت عيسي (علیه السلام) قابل سنجش با آن حضرت نيست، از اين رو نه تنها خاتم ولايت مطلقه نيست، بلكه خاتم ولايت مقيّده هم نيست.

2- آيات و روايات بسياري بر ختم ولايت اميرمؤمنان (علیه السلام) دلالت دارد كه سيد به تفصيل به آنها پرداخته است (آملي، المقدمات ، 405- 456). كه بيان آن در گنجايش اين مقاله نيست.

شواهدي از سخنان ابن عربي بر ولايت مطلقه حضرت علي (علیه السلام)

1- شيخ بر اين باور است كه نبوت مطلقه و ولايت مطلقه به حقيقت يگانه‏اي تعلق دارد كه همان حقيقت محمديّه است و حقيقت محمديّه بر حسب ظاهر، نبوت مطلقه است و به حسب باطن، ولايت مطلقه، و نيز مي‏گويد: همان گونه كه خاتم انبيا فرمود:« كنت نبياً و آدم بين الماء و الطين»، خاتم اولياؤ نيز فرمود: «كنت ولياً و آدم بين الماء و الطين». اين نشان دهند‏ه ختم ولايت مطلقه است. در ميان اهل معرفت، تنها كسي كه اين روايت را گفته‏ حضرت عيسي (علیه السلام) مي‏داند، ابن عربي است و حال آن كه به اتفاق كمل از عرفا، اين سخن از اميرمؤمنان (علیه السلام) است و بدين دليل، او خاتم ولايت است.

2- به گفته‏ ابن عربي، همه انبيا و اوليا زير پرچم رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) قرار دارند چنان كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) فرمود: «آدم و پس از او در قيامت زير پرچم من هستند» (فيض كاشاني، 456) و ار آن جا كه «پرچم رسول خدا، لواء حمد در دست علي بن ابي‏طالب (علیه السلام) است» (اخطب خوارزمي، 200) پس او خاتم ولايت مطلقه است (آملي، المقدمات ، 443).

3- شيخ با اين كه حضرت عيسي (علیه السلام) را خاتم ولايت مطلقه مي‏داند، قرب اميرمؤمنان (علیه السلام) به حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم ) را چنان مي‏داند كه در انحصار ولايت به آن حضرت نمي‏توان ترديد روا داشت. وي در ضمن بيان چگونگي آفرينش و تجليّات الهي و با اشاره به حديث گنج نهان، مرتبه‏ نخست آفرينش عالم هستي را «هباء» و نتيجه تجلّي وي بر آن را هيولاي كل مي‏داند. هيولاي كل حقيقتي است كه قوهّ و استعداد مجموعه‏ عالم در آن است و هر موجودي به اندازه استعداد خود، فيض وجود را از او دريافت مي‏كند. قويترين و تامترين و در عين حال نزديكترين استعداد و قوه در هباء،‌ حقيقت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم ) بود؛ از اين رو، او سرور همه‏ عالم و نخستين ظهور وجود در عالم تعيّن و كثرت است و نزديكترين مردم به آن حضرت، علي بن ابي‏طالب است كه اسرار همه انبيا است (ابن عربي، 1/119). به تعبير سيد اين سخن ابن عربي برهان قاطعي است بر انحصار ختم ولايت مطلقه به حضرت علي بن ابي‏‏طالب (علیه السلام)؛ زيرا ملاك اصلي ختم ولايت، قرب معنوي به خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) است. روايات متعددي به اين قرب منحصر به فرد، تصريح كرده‏اند. اطلاق عبارت «و اقرب الناس اليه علي ابن ابي‏طالب، امام العالمين و سرّ الانبياء اجمعين» (ابن عربي، همان) هم شامل قرب صوري است و هم قرب معنوي يعني هم شهادي و هم غيبي. قرب او به آن حضرت همانند ندارد بنابراين ولايت او نيز همانند ندارد (قمشه‏ اي، 10- 11).

4- وي پيامبران اولوالعزم (غير از خاتم انبيا) را اهل توحيد اسمايي و آن حضرت و وارثان او را مخصوص به توحيد ذاتي مي‏داند (آشتياني، شرح مقدمه‏ قيصري ، 916- 917) و آن جا كه توحيد ذاتي محيط بر توحيد اسمايي است، موحّد به توحيد ذاتي نيز محيط بر موحّد به توحيد اسمايي است پس خاتم ولايت مطلقه، مخصوص به وارثان آن حضرت است نه حضرت عيسي (علیه السلام).

5- به گفته شيخ روز قيامت مقام و منزلت كمترين خليفه از خلفاي پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) ما در نزد خدا از مقام و منزلت بزرگترين پيامبران برتر و والاتر است؛ زيرا خليفه هر پيامبري با همان پيامبر تناسب دارد و چون پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) ما از همه پيامبران برتر است، مقام و منزلت خلفاي او نيز همين گونه است (آملي، 443 ). شكي نيست كه در دنيا نيز همين گونه است؛ زيرا مراتب اخروي، ثمره‏ استعداد و عمل دنيايي است، پس خلفاي پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) در دنيا و آخرت بر همه‏ پيامبران برتري دارند. اين سخن دليلي بر برتري اميرمؤمنان (علیه السلام) بر ساير انبيا و خلفاست، مگر آن كه شيخ، اميرمؤمنان (علیه السلام) را خليفه پيامبر خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) نداند!!

6- ابن عربي تصريح مي‏كند كه همه‏ انبيا و رسولان حتي پيامبر ما، ولايت خويش را از خاتم اوليا مي‏گيرند (آملي، 444). پيامد آن اين است كه اگر خاتم اوليا حضرت عيسي (علیه السلام) باشد، وي بايد بر همه‏ انبيا برتر باشد و حال آن كه چنين نيست؛ زيرا حضرت ابراهيم‌ (علیه السلام) بزرگتر و برتر از اوست تا چه رسد به خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) كه از همه عالم برتر است. ولي اگر خاتم اوليا اميرمؤمنان (علیه السلام) باشد، اگر چه همين پيامد را دارد، ولي اشكالي بر آن وارد نمي‏شود؛ بدين دليل كه ولايت علي (علیه السلام) از جانب پيامبر (علیه السلام) است، زيرا او باطن آن حضرت است و به همين جهت او خاتم اولياست. شاهد بر اين مطلب اين است كه شيخ مي‏گويد: «خاتم اوليا، حسنه‏اي از حسنات خاتم انبيا و وارثي از وارثان اوست» (قيصري، 113)، زيرا او از ظهورات و شؤونات خاتم انبياست، چنان كه اميرمؤمنان فرمود: «أنا عبد من عبيد محمد (مجلسي، 3/283) و عبد الشيء من ظهوراته و شئوناته كما أنّ عبادالله من الملك و الملكوت، شئوناته و ظهوراته و الربوبيه و العبوديه لا يتحقق و لا يمكن أن يكون إلاّ بالظاهريه و المظهريه» (قمشه‏ اي، 14). و نيز امام صادق فرمود:« العوبوديه جوهره كنهها الربوبيه» (امام صادق، مصباح الشريعه ، باب 100) و عيسي (علیه السلام) چنين نيست؛ زيرا نه وارث صوري رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) است و نه وارث معنوي اوست؛ بنابراين اميرمؤمنان (علیه السلام) خاتم ولايت مطلقه است (آملي، المقدمات، 444).

7- فرود آمدن حضرت عيسي (علیه السلام) و اقتدا به حضرت مهدي (عج) و پيروي از او كه به تعبير سيد قطره‏اي از درياي بي‏كران اميرمؤمنان (علیه السلام) و نفي ختم ولايت مطلقه از اوست.

8- به گفته‏ شيخ، خداي متعال نخست روح نبي مطلق (محمد) و سپس روح ولي مطلق (علي)، آن گاه انبيا و رسولان را آفريد (همو، 420) و چون عيسي (علیه السلام) يكي از انبيا و رسولان است، پس آفرينش او در رديف ساير پيامبران است. از سخن شيخ مي‏توان فهميد كه قرب معنوي حقيقي علي (علیه السلام) ازلي و ويژه‏ي آن حضرت است، از اين رو به ختم ولايت سزاوارتر است(همو، 420).

9- به گفته‏ ابن عربي، علي (علیه السلام) «امام العالمين» است (ابن عربي، 1/119). و چون عيسي از عالمين است پس او امام عيسي است و به حكم تقدم امام بر مأموم، علي (علیه السلام) بر او مقدم است.

10- به گفته وي، علي (علیه السلام) «سر الانبياء اجمعين» (همان) است و چون سرّ انبيا ولايت آنهاست و عيسي (علیه السلام) يكي از انبياست، پس علي (علیه السلام) در باطن همه انبيا و از جمله عيسي (علیه السلام) حضور دارد و ولايت مطلقه‏ او در همه ولايتهاي مقيّده ساري است و ولايتهاي مقيّده، شؤون و ظهورات ولايت اوست. بنابراين، همان گونه كه هر مقيّدي، كمال خود را از مطلق مي‏گيرد عيسي (علیه السلام) و ديگر اوليا ولايت خود را از او مي‏گيرند. اشعار منسوب به ملاي رومي نيز ناظر به همين معناست (قمشه‏ اي 11).

11- هر چه مظهر به ظاهر نزديكتر باشد تامتر است و كسي از اميرمؤمنان (علیه السلام) به حضرت ختمي مرتبت نزديكتر نيست، چون به تعبير قرآن وي جان آن حضرت است (آل عمران، 61) و چيزي از جان چيزي به خودش نزديكتر نيست (قمشه‏ اي، 13).

12- وي در شب معراج با حضرت ختمي مرتبت بود و بر اسرار وي مطلع بود: حيث اخبره به قبل ان يخبر من نفسه (قمشه‏ اي، 14).

ختم ولايت مطلقه امير مؤمنان (علیه السلام) در سخنان بزرگان از عرفا

1 - مؤيد الدين جندي اولين شارح فصوص الحكم، ولايت مطلقه و ختم آن را ويژه‏‏ امير مؤمنان (علیه السلام) دانسته، او را آدم الاولياء مي‏خواند. به نظر وي، از آن جا كه صورت آدم (علیه السلام) ظهورِ احديتِ جمعِ كمالات اسماييِ است، ظهورِ بخششِ جوديِ امتنانيِ وحدانيِ جمعي، به واسطه‏ي او و از او، پديد آمده است. نخستين تعيّن اسمي در مرتبه جمعيِ انساني پس از مرتبه فيض, در شيث و تجليات تنزيهي، در نوح، آن گاه مرتبه تقديس و تنزه و طهارت بالفعل، در ادريس، آن گاه حقايق نبوي، پس از تعيّن آن و ظهور وحداني همه‏ كمالات، در ابراهيم و امامت در فرزندان او، آن گاه حقايق نبوي از طريق ظهور مرتبه‏ جمع باطني پس از سليمان تا عيسي تجلي يافت تا آن كه كمال دعوت باطني در آن به ظهور رسيد، آن گاه اين امر در مرتبه جمعي در مرتبه باطن و ولايت با آدم الاوليا آغاز شد. آدم الاوليا نخستين كسي است كه در ولايت ارثي از نبوت ختميت محمديه، دوم ندارد و او علي بن ابي طالب (علیه السلام) است؛ از اين رو حقايقِ جمعيِ كمالي به صورت احديتِ جمعي در مظهرِ كمالاتِ انسانيِ احمديِ جمعي كه اولياء ورثه محمديه‏ الهيه هستند، ظهور يافت تا آن كه ولايت به عيسي بن مريم ختم شد (آملي، المقدمات ، 460- 465).

شارح فصوص، ظهور ولايت موروثي را در كسي مي‏داند كه دوم ندارد و او آدم الاولياء علي بن ابي طالب (علیه السلام) است و در عين حال، ختم آن را در عيسي (علیه السلام) مي‏داند. از اين رو بايد سخن وي تبيين گردد. سيد ختم ولايت در سخن جندي را كه به عيسي (علیه السلام) اختصاص داده شده است، ولايت عامه و در حقيقت او را خاتم نبوت عامه (يعني نبوت مقيّد انبيا) مي‏داند. شيث نخستين مظهر اين ولايت و عيسي خاتم اين ولايت است و اين همان چيزي است كه بسياري از بزرگان عرفا گفته‏اند نه آن چيزي كه ابن عربي گفته است (آملي، همان، 466). تصريح جندي بر اين كه علي بن ابي طالب (علیه السلام) در ولايت، دوم ندارد اشاره به ختم ولايت اوست و نيز انحصار ولايت موروثي كه همان ولايت حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) است، گواه بر امر است.

2- شيخ اعظم ابن فارض مصري در چكامه‏ تائيه خود چنين سروده است:

         لا تـقـربـوا مـال اليتيــم اشــاره           لكّف يـد صـدّت لـه اذا تصـدّت

                 و ما نال شيئاً منه غيـري سوي فنـي         علي قدمي، في القبض و البسط ما فني

سعيد الدين فرغاني بيت نخست را اشاره  به منع از رسيدن به بحر رؤيت مي‏داند، بدين دليل كه چنين رؤيتي بر اتحاد بصر با بصيرت و يگانگي نظر دل با نظر ظاهر از طريق غلبه حكم مقام احديتِ جمع توقف دارد كه ويژه‏ي حضرت ختمي مرتبت است.

وي در شرح بيت دوم مي‏نويسد: «كسي كه در حال قبضِ حجابيّت و مجاهده سلوك، از شريعت من، قدم او هيچ تجاوز نكرد و در حال بسطِ كشف و شهود، هر چه مخالف شرع نمود، رد كرد و به آن اصلاً التفات ننمود، آن جوانمرد از اين ذوق مگر اثري بيابد. و از اين جوانمرد، صاحب قدم به مقام تمكيني حقيقي را مي‏خواهد كه در وقت تلوين، هيچ از جاي نرفته باشد و سخن مخالف شرع نگفته. و لفظ فتي  (جوانمرد) دلالت مي‏كند كه علي (علیه السلام) را مي‏خواهد.» (فرغاني، 284- 285).

به نظر ابن فارض، مقام رؤيت بصري كه متّحد با بصيرت است. اختصاص به حبيب خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) و آن در يگانه جمال و جلال احمدي دارد و به هيچ يك از انبيا و اوليا نمي‏رسد؛ مگر آن كه محيط بر انبيا و اوليا و در قبض و بسط همچون حبيب خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) باشد و او كسي جز «جوانمرد» نيست. و فرغاني، تصريح مي‏كند كه آن جوانمرد علي (علیه السلام) است. پيداست كسي كه در مقام رؤيت و قبض و بسط و ظهور جمال و جلال،‌ چون حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) باشد نه تنها به ختم ولايت اولويت دارد، بلكه غير از او، شايسته اين مقام نیست و اين مقام ويژه اوست . علت اختصاص آن حضرت به  رؤيت كه از مقامهاي ويژه حضرت ختمي مرتبت است، اين است كه وي به مقام تجلّيِ ذاتي متفرّد و مختّص گشته است و در مقام تمكين و استقامت با حضرت ختمي مرتبت، متّحد شده است و احدي از اوليا و كمّل از عرفا به مقام وي نرسيده‏اند.

به گفته‏ي سيد عرفاي بزرگ مانند جنيد بغدادي، شبلي، معروف كرخي، بايزيد بسطامي و ديگران نيز، به ختم ولايت مطلقه‏ علي (علیه السلام) تصريح كرده‏اند (آملي، المقدمات ، 460).

اثبات ختم ولايت اميرمؤمنان (علیه السلام) از طريق عقل

1- خاتم ولايت مطلقه بايد مانند خاتم نوبت مطلقه، از همه خلق به خدا آگاهتر باشد و به تعبير ابن عربي، كاملي كه به ارادة الهي، قطب عالم و خليفه الله در خلق باشد، در نزول به عالم عناصر، همه‏ خلق و مراتب آنها را، كه فروتر از او هستند، تا روز قيامت مشاهده كند (آملي، جامع الاسرار ، 842)‌. شكي نيست كه جز اميرمؤمنان (علیه السلام) كسي داراي چنين احاطه‏ علمي و شهودي نيست و به يقين او عيسي (علیه السلام) نيست؛ زيرا چنان كه گفته شد، او به فرزندي از فرزندان علي (علیه السلام) و خليفه‏اي از خلفاي او نيازمند است. از اين رو با علي (علیه السلام) برابر يا برتر نيست (همان). از اين گذشته او به علوم قرآن و اسرار پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) آگاه بود ولي عيسي (علیه السلام) به انجيل آگاه بود. هم قرآن بزرگتر و جامعتر از انجيل است و هم اسرار حضرت ختمي‏ مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) از اسرار عيسي (علیه السلام) بزرگتر و ژرفتر است پس آگاهي علي (علیه السلام) از دانش عيسي (علیه السلام) كاملتر، گسترده‏تر و ژرفترست،‌ چنان كه خود فرمود: «اگر بساط داوري برايم گسترده شود، براي پيروان تورات، با تورات، براي پيروان انجيل، با انجيل، براي پيروان زبور، با زبور و براي پيروان فرقان، با فرقان داوري خواهم كرد.» ( بصائر الدرجات ، 134).

به تعبير ديگر، خاتم ولايت كسي است كه به هر امر ممكني آگاه باشد و حقيقت اشيا را آن گونه كه هست، مشاهده كند و شكي نيست كه علي (علیه السلام) اين ويژگي را داشته، چنان كه خود فرمود: «اگر پرده برداشته شود بر يقين من افزوده نمي‏شود» (آمدي، 5/108) و نيز: «مرا از فروترِ عرش بپرسيد به يقين كه من به راههاي آسماني آگاهتر از راههاي زمين هستم» (آملي، جامع الاسرار ، 833) و نيز: «به خدا قسم اگر بخواهم همه امور نهان شما را از گذشته و حال و آينده، برايتان بگويم، مي‏توانم ولي مي‏ترسم كه به كفر گراييد.» (نوري، 19/492). اينها نشان از احاطه‏ شهودي آن حضرت صاحبِ سرّ، حاملِ علم، وارثِ حقايق و دقايق، آگاهِ به عيان و نهان حضرت ختمي مرتبت بود، چنان كه خود فرمود: «به خدا قسم هيچ آيه‏اي در شب يا روز، در خشكي يا دريا، در بيابان يا كوهستان فرود نيامد، مگر آن كه مي‏دانم در چه زماني، در چه موضوعي و درباره‏ چه كسي فرود آمده است؛ از حقيقت آن پرسيدم و به مغز آن دست يافتم.» (مجلسي، 92/103). و نيز: «از رسول خدا هزار باب از علم آموختم كه از هر بابي هزار باب، گشوده شد.» (مجلسي، 26/29). و رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) فرمود: «من شهر علمم و علي در آن است؛ پس هر كه مي‏خواهد به اين شهر درآيد، از در آن درآيد.» (اخطب خوارزمي، 80- 85).

2- امير مؤمنان (علیه السلام) به حكم كتاب و سنت، جان حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) است. قرآن از اين امر به «انفسنا» (آل عمران، 61) تعبير كرده است و حضرت ختمي مرتبت به علي (علیه السلام) فرمود: جان تو جان من، خون تو خون و گوشت تو گوشت من است (طبري، 1/78) و از آن جا كه آن حضرت، از همه‏ انبيا برتر و والاتر است علي (علیه السلام) كه مساوي اوست نيز از همه‏ انبيا برتر و والاتر است (آملي، جامع الاسرار ، همان).

3- اختصاص ختم ولايت مطلقه به عيسي (علیه السلام) يا به دليل نسبت معنوي او به خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) است يا به علت نسبت صوري او به آن حضرت. هر كدام از اين دو جهت كه در ختم ولايت مؤثر باشد، علي (علیه السلام) به اين مقام سزاوارتر از عيسي (علیه السلام) است؛ زيرا نسبت معنوي علي (علیه السلام) با آن حضرت بر همگان آشكار است و روايات بدان تصريح دارند. و نيز معلوم است كه در اين نسبت هيچ كس همتاي او نيست (آملي، همان). چنان كه شيخ نيز بدان تصريح كرده است و او را نزديكترين كس به خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) دانسته و وي را اسرار همه‏‏ي انبيا معرفي كرده است (ابن عربي، 1/119). نسبت صوري علي (علیه السلام) نيز با آن حضرت همين گونه است، و بر كسي پوشيده نيست.

4- اختصاص ختم ولايت مطلقه به عيسي (علیه السلام) نه تنها دليل ندارد بلكه دليل بر خلاف آن وجود دارد؛ زيرا چنان كه اهل معرفت و نيز ابن عربي گفته‏اند، خاتم ولايت، حسنه‏اي از حسنات خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) است و شكي نيست كه عيسي (علیه السلام) چنين نيست؛ زيرا حسنه به تعبير عرفا به معني درجه يا مظهر است. عيسي (علیه السلام) در صورتي مظهر حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم ) است كه حقيقت آن دو ، يكي باشد و تفاوت آن دو تنها در ظهور و بطون باشد و حال آن كه چنين چيزي قابل اثبات نيست ولي اين امر در مورد علي (علیه السلام) از طريق عقل و نقل و كشف اثبات‏پذير است (آملي، جامع الاسرار ، 830).

5- مقام هر پيامبري با مقام كتاب او تناسب دارد؛ بلكه مقام هر پيامبري در ضمن مقام كتاب او، منطوي است؛ از اين رو مقام حضرت عيسي (علیه السلام) به اندازه‏ انجيل است و منزلت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) به اندازه‏ قرآن. انجيل و صاحب آن كجا و قرآن و صاحب آن كجا؟ كسي كه به حقيقت قرآن دست يافته باشد، بي‏همتاست، و پس از قرآن، كسي چون او نيست پس او به ختم ولايت سزاوارتر است؛ بلكه چنين مقامي غير او را نشايد. شكي نيست كه علي (علیه السلام) به حقيقت قرآن دست يافته بلكه خود حقيقت آن است، چنان كه فرمود: «به خدا قسم اگر بخواهم، درباره‏ باي بسم‏الله چنان گويم كه هفتاد شتر از حمل آن ناتوان باشد» (بررسي، 79) كسي كه درباره‏ يك حرف قرآن چنين آگاهي داشته باشد، درباره سوره‏ها و تمام قرآن چه مي‏داند؟ و كسي كه به قرآن چنين احاطه داشته باشد، بر همه‏ علوم اولين و آخرين احاطه دارد؛ چنان كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) فرمود: «هر كه علوم اولين و آخرين خواهد به قرآن بپردازد.» (محمدتقي مجلسي، 5/464).

استناد علم و خرقه‏ عرفا به اميرمؤمنان (علیه السلام)

استناد علوم رسمي و كسبي مانند فصاحت، بلاغت، تفسير، حديث، فقه، كلام، حكمت به آن حضرت امري است كه ديگران نيز آن را بازگو كرده‏اند (ابن ابي الحديد، 5 ـ 7). بنابراين در اين نوشتار بدان پرداخته نمي‏شود و تنها اقتباس علوم تصوف، جوانمردي و خرقه‏ي اهل رياضت از آن حضرت را به اختصار نقل مي‏كنيم. عارفان بزرگان سه سند مشهور و يك سند غير مشهور براي خرقه‏ صوري و معنوي خود ارائه كرده‏اند كه همه به اميرمؤمنان (علیه السلام) مي‏رسد؛ اين چهار سند عبارت است از:

1- سند خرقه‏ شيخ اعظم سعد الدين حمويّه. وي خرقه‏اش را از ابو علي فارمدي، او از ابوالقاسم كركّاني، او از عثمان مغربي، او از ابو عمر زجّاجي، او از سيد الطايفه جنيد بغدادي، او از سري سقطي، او از معروف كرخي گرفته است و خرقه معروف كرخي دو سند دارد، 1- او از علي بن موسي الرضا، او از موسي الكاظم، او از جعفر الصادق، او از محمد الباقر، او از زين العابدين، او از حسين بن علي، او از امير مؤمنان و او از خاتم انبيا گرفته است. 2- او از داود طايي، او از حبيب عجمي، او از حسن بصري و او از اميرمؤمنان و او از خاتم انبيا گرفته است (آملي، المقدمات ، 502 ـ 503).

2- سند خرقه‏ شيخ اعظم شهاب الدين سهروردي. وي خرقه‏اش را از ضياءالدين عبدالقاهر سهروردي، او از وحيد الدين عمويّه، او از فرج زركاني، او از ابوالعباست نهاوندي، او از محمد بن خفيف، او از جنيد، او از سري سقطي، او از معروف كرخي و او از علي بن موسي الرضا و او از پدرش.... دريافت كرده است (آملي، همان، 504).

3- سند خرقه‏ ابي بكر سمناني. وي خرقه و ذكرش را از شمس الدين محمد بن علي اصفهاني، او از محمد بن ابي بكر اسفرايني، و او از سعيد بن مطهر بادرزي، او از نجم‏‏اليين خيوقي، او از اسماعيل قيصري، او از شيخ مانيكل، او از شيخ داود خادم الفقرا، او از ابوالعباس بن ادريس، او از ابوالقاسم بن رمضان، او از ابو ايوب طبري، او از عبدالله بن عثمان، او از ابو يعقوب مهرخودي، او از ابو يعقوب سوسني، او از عبدالواحد بن زيد، او از كميل بن زياد نخعي و او از امام معصوم امير مؤمنان علي (علیه السلام) و ايشان از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) گرفته است (آملي، همان، 505).

4- سند خرقه‏ نجم الدين تفليسي. وي خرقه را از جمال الدين ابو حامد، او از سه تن از مشايخ يعني شهاب الدين سهروردي و صدر الدين جويني و فخرالدين فارسي گرفته است و فخرالدين فارسي از ابوالفتح بيضاوي، او از ابن شهريار كازروني، او از ابو محمد اكار، او از محمد بن خفيف، او از جنيد و جعفر حذّاء، او از ابو عمرو اصطخري، او از ابو تراب بلخي، او از موسي بن زيد داعي، او از اويس قرني، او از اميرمؤمنان علي بن ابي‏طالب (علیه السلام) گرفته است (آملي، همان، 508).

بزرگان صوفيه خرقه خود را (خواه صوري و خواه معنوي) از طريق ياران امير مؤمنان (علیه السلام) به آن حضرت نسبت مي‏دهند، نه به غير از او از انبيا و اوليا. و نيز اعتبار خرقه و ذكر و علوم خويش را به سبب همين نسبت مي‏دانند و اين خود شاهد برتري اميرمؤمنان (علیه السلام) بر ساير انبيا و اولياست و نيز تأييدي است بر احاطه‏ ولايت او بر ولايت ديگر اوليا.

اثبات ختم ولايت مطلقه اميرمؤمنان (علیه السلام) از طريق كشف

سيّد تصريح مي‏كند كه «اگر ابن عربي از طريق كشف به ختم ولايت عيسي (علیه السلام) دست يافته است، ديگران نيز از طريق كشف به ختم ولايت اميرمؤمنان (علیه السلام) دست يافته‏اند.» (آملي، همان، 511). آن گاه نمونه‏هايي از مكاشفات خود را بيان مي‏كند و مي‏نويسد: اگر اعتبار كشف به نقل است، دلايل نقلي بر ختم ولايت اميرمؤمنان (علیه السلام) تام و كامل است و اگر به عقل است، دلايل عقلي آن نيز تمامتر و كاملتر است و اگر به خاطر خود كشف است آن هم به دليل موافقت با عقل و نقل، درست‏تر است. از اين گذشته، كشف شيخ در مقابل كشف بسياري ارباب مكاشفه قرار دارد؛ چنان كه صحابه مانند سلمان و ابوذر و مقداد و بزرگان از عرفا مانند جنيد، شبلي، حمويّه، قونوي و خجندي در اين مسأله با او مخالفند و به خاطر سخنان شيخ نمي‏توان از نظر اين بزرگان دست بداشت (آملي، همان، 512). از اينها گذشته شيخ بر ختم ولايت عيسي (علیه السلام) مكاشفه هم ندارد و اگر داشت به آن اشاره مي‏كرد؛ چنان كه در موارد لازم به كمتر از آن (رؤيا) نيز اشاره كرده است.

ديدگاه شيخ درباره‏ ختم ولايت مقيّده

به نظر وي، خاتم ولايت مقيّده است كه نخست ولايت او ويژه شريعت خاتم باشد. دوم آن كه با ظهور او، ولايت ختم شود و هيچ وليّي به مقام و منزلت او هرگز ظاهر نگردد. او در مقام و رتبه‏، فروتر از عيسي (علیه السلام) است چون عيسي (علیه السلام) پيامبر است و خاتم ولايت مقيّده، پيامبر نيست. اين خاتم در زمان وي به دنيا آمده و ابن عربي او را ديده و با او همراه بوده و نشان ختم ولايت را در او مشاهده كرده است. به گفته وي، پس از خاتم ولايت (كه اينك به دنيا آمده است) كسي ولايت نخواهد داشت، مگر آن كه از مشكات ولايت او برخوردار باشد (ابن عربي، 1/185).

شيخ تصريح مي‏كند كه خاتم ولايت عامه و مطلقه، عيسي است اما خاتم ولايت خاصه و محمديه، كسي است كه از جهت اصالت خانوادگي و بخشندگي، برترين عرب است كه درسال 595 او را مشاهده كرده‏ام و نشانه ولايت را كه خدا از چشم ديگران پنهان داشته است در شهر فارس بر من آشكار ساخت (آشتياني، شرح فصوص ، 455 ؛ ابن عربي،‌49/2 ).

وي در فصل پانزدهم فتوحات پس از بيان اين كه ولايت خاصه محمديه نيز بايد خاتمي داشته باشد كه در نام و خلقت، همانند حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم ) باشد، تصريح مي‏كند كه اين خاتم، مهدي منتظر كه شاخته شده است، نيست؛ زيرا مهدي از فرزندان صوري و خاندان آن حضرت است. و حال آن كه خاتم ولايت، از فرزندان معنوي اوست نه از فرزندان حسي و صوري او، (همان، 2/50). به گفته قيصري، اين سخنان اشاره به اين است كه ابن عربي، خاتم ولايت محمديّه است. و اين سخني درست است؛ زيرا وي در رؤيا همين را ديده است (قيصري، 111).

رؤياي شيخ اكبر درباره‏ ختم ولايت محمديّه

وي در فصوص الحكم روايتي از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) نقل مي‏‏كند كه آن حضرت فرمود: «مَثل من در ميان پيامبران مَثل ديوار از خشت است كه تنها جاي يك خشت در آن باقي مانده باشد. آن خشت من هستم كه با قرار گرفتن در جاي خود، آن ديوار تكميل مي‏گردد. آن گاه مي‏نويسد: جايگاه خاتم اوليا در آن ديوار همانند جايگاه خاتم انبيا در آن است و همان گونه كه با وجود خاتم انبيا ديوار تمام شد،‌ با وجود خاتم اوليا نيز ديوار تكميل مي‏گردد، با اين تفاوت كه جايگاه خاتم اوليا در آن ديوار همانند جايگاه دو خشت است؛ زيرا شريعت خاتم انبيا ظاهري دارد و باطني. ظاهر آن از خشت نقره و باطن آن از خشت طلا بنا شده است و چون خاتم اوليا بر حسب ظاهر شريعت، تابع شريعت خاتم انبيا است، جايگاه او در آن ديوار همانند خشت نقره است و از آن جا كه بر حسب باطن شريعت، خاتم اوليا، اسرار الهي را از خداي متعالي دريافت مي‏كند، جايگاه او همانند جايگاه خشت طلاست. پس خاتم اوليا همانند دو خشت است كه يكي نقره و ديگري طلا است (قيصري، 110).

وي با توجه به رؤيايي كه ديده است جايگاه خود را در ميان اوليا همانند جايگاه پيامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم ) در ميان ديگر پيامبران مي‏داند. به گفته وي در سال 599 در خواب ديده است كه كعبه را كه از خشتهاي طلا و نقره بنا شده، تماشا مي‏كند، در يك رديف از ديوار بين ركن يماني و ركن شامي جاي خشتي از نقره و در رديف ديگر جاي خشتي از طلا را خالي مي‏بيند. آن گاه خود را مي‏بيند كه مانند دو خشت طلا و نقره، در جاي خالي آن دو خشت قرار مي‏گيرد. از خواب بيدار مي‏شود و خدا را سپاس مي‏كند و در تأويل آن مي‏گويد: « من در نوع خود همچون رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) در ميان پيامبران (علیه السلام) هستم و بسا كه ولايت به من ختم مي‏گردد و اين كار بر خدا سخت نباشد.» خواب خود را براي يكي از عالمان مي‏گويد،‌ او نيز همان گونه تعبير مي‏كند (ابن عربي، 1/319).

تمام دلايل شيخ بر خاتم ولايت بودن خود، رؤياي ياد شده و دليل وي بر نفي خاتم ولايت بودن حضرت مهدي (علیه السلام)، انتساب حسّي و صوري وي به خاندان پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) است؛ چنان كه وي هيچ دليلي بر ختم ولايت مطلقه حضرت عيسي (علیه السلام) ارائه نكرده است. از اين رو مي‏توان پرسيد: مگر انتساب حسّي به خاندان پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) مانع ختم ولايت است؟ از آن جا كه عقل و نقل و كشف هيچ گونه دلالتي بر اين امر ندارد پس اين سخن، ادعايي بدون دليل است. از اين گذشته همان گونه كه حضرت مهدي (عج) از فرزندان حسّي و صوري پيامبر است، از فرزندان معنوي او نيز هست؛ به همين سبب است كه بزرگان از اهل معرفت، وي را از اوليا محمديّه مي‏دانند. صاحب ولايت محمديّه بودن، حتي اگر خاتم ولايت هم نباشد، نشان اين است كه وي از فرزندان معنوي حضرت ختمي مرتبت (صلی الله علیه و آله و سلم ) است.

نفي ختم ولايت مقيّده از شيخ

1- اگر چه شيخ با بيان رؤيايي، خود را به اشارت خاتم ولايت مقيّد معرفي كرده است، ولي او خاتم ولايت را داراي ويژگيهايي مي‏داند كه به يقين شامل وي نمي‏گردد. به نظر وي، انسان كامل در دنيا مانند نگين انگشتر است. نگين انگشتر محل ترسيم نشان و علامت پادشاه است كه با آن بر خزانه‏ خود مهر مي‏زند و با بودن آن مهر، كسي جرأت دست بردن بر خزانه را ندارد. در واقع نقش نگين سلطان، حافظ و نگه‏دار خزانه و اسرار سلطان است. جايگاه خليفه در جهان همين گونه است؛ تا خليفه در جهان وجود دارد، جهان باقي است و همان گونه كه اگر مهر را از خزانه و نامه بردارند، ديگر خزانه، خزانه نيست و نامه سرّي نخواهد بود، هر گاه انسان كامل كه مهر و ختم عالم است از دنيا برود، دنيا به پايان مي‏رسد (قيصري، 73 –74).

قيصری در شرح و تایید نظر ابن عربي تصريح مي کند که وجود انسان کامل در جهان ، سبب بقا و دوام آن است و تصرف در جهان به اجازه و اراده او انجام مي شود. هیچ امری از باطن به ظاهر نمي رسد و هيچ پنهاني آشکار نمي گردد مگر به اذن و اراده انسان کامل که صاحب اسم اعظم است.اگر انسان کامل از دنیا برود و جانشيني که در کمال همانند او باشد وجود نداشته باشد، خزانه های الهی نيز از دنيا به آخرت خواهد رفت ، بلکه دنیا به پايان خواهد رسید؛ با رفتن او از دنيا، آسمان فرو خواهد ریخت، زمین از هم فرو خواهد پاشيد و به طور کلی ويران شده، به آخرت منتقل خواهد شد(قيصری،74-75).

كدام يك از اين ويژگيها با ابن عربي سازگار است و با رفتن وي از دنيا، كدام يك از اين حوادث، رخ داده است؟ شكي نيست كه قوام زمين و آسمان بر ولايت انسان كامل وابسته است. آيا چنين چيزي را درباره‏ ابن عربي مي‏توان گفت؟ سيّد مي‏نويسد: ابن عربي كجا و اين مقام كجا؟ بهترين دليل بر نفي ختم ولايت از ابن عربي همين است كه وي از دنيا رفت و هيچ اتفاقي به ويژه حوادث ياد شده، رخ نداد (آملي، المقدمات ، 549). خاتم ولايت كسي است كه پس از او قيامت بر پا شود و ديگر مكلفي بر زمين وجود نداشته باشد. شكي نيست كه چنين ويژگي در شيخ ديده نشده است (آملي، جامع الاسرار ، 892).

اثبات مقام ختم ولايت مقيّده براي حضرت مهدي (عج) از طريق عقل

1- خاتم ولايت محمديه بايد پس از پيامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) داناترين و كاملترين خلق و نزديكترين فرد به آن حضرت باشد و شكي نيست كه چنين ويژگي اختصاص به حضرت مهدي (عج) و پدران معصوم او دارد. شاهد بر اين مطلب اتفاق اهل تحقيق است بر اين كه در زمان غيبت، حقيقت قرآن را كسي جز حضرت مهدي (عج) نمي‏شناسد و بيان نمي‏كند و جز او كسي به تأويل آن آگاه نيست و ديگران تنها به وجوهي از قرآن آگاهند نه به همه جنبه‏هاي آن (آملي، المقدمات ، 561).

2- ابن عربي ولايت خود را در خواب ديده است و نه در بيداري و حتي ادعاي كشف هم ندارد در حالي كه قائلان به ولايت حضرت مهدي (عج) آن را بيداري مشاهده كرده و بر اعتقاد خود نه تنها كشف بلكه مكاشفه‏ها دارند (آملي، همان، 578). پيداست كه اگر دو نظريه اين گونه باشند، نه تنها مخالف هم نيستند بلكه با هم قابل مقايسه نيز نيستند. به گفته سيّد در زمان ما و هر زماني مردم سخناني را كه به بيداري هستند مستند باشد نمي‏پذيرند تا چه رسد به سخني كه دليلش خواب باشد (آملي، همان). وي مكاشفات و رؤياهاي صادق كه با عقل و نقل و كشف سازگار است در مورد خاتم ولايت بودن حضرت مهدي (عج) دارد كه برخي از آنها را بيان كرده است (آملي، همان، 578 ـ 586).

3ـ نسبت صوري و معنوي حضرت مهدي (عج) به خاتم پيامبران (صلی الله علیه و آله و سلم ) به هيچ رو قابل مقايسه با نسبت صوري و معنوي شيخ با آن حضرت نيست. نگاهي به جوامع روايي بدين منظور كافي است.

سخنان شيخ درباره حضرت مهدي (عج)

1- ابن عربي در فتوحات پس از آن كه نوع آفرينش حضرت مهدي (عج) را مانند نوع آفرينش رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) مي‏داند و درباره او مي‏گويد: «خاتم اوليا و چشم امام همه عالم كه از ما پوشيده و پنهان است، مهدي (عج) سرور آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم ) است. و خورشيدي است كه آن گاه كه بتابد، ابرها و تاريكيها را از هم بپراكند.» (ابن عربي، 3/327 ـ 329).

2- همچنين مي‏گويد: خدا خليفه‏اي دارد كه زمين را از عدل پر كرده .... حقيقت دين را آشكار مي‏كند .... اهل حقيقت و شهود و كشف با هدايت الهي، با او بيعت مي‏كنند .... عيسي (علیه السلام) در عصر وي پيرو اوست. خداوند گروهي را كه در غيب خويش پنهان داشته، به خدمت او وا مي‏دارد .... او خليفه‏الله است كه زبان حيوان را مي‏داند، عدل و دادش جن و انس را فرا مي‏گيرد .... (ابن عربي، همان) توصيف او از حضرت مهدي (عج) منحصر به فرد است؛ به گونه‏اي كه هيچ وليّي يا نبيّي بدان متصف نمي‏گردد. از اين رو آن حضرت حتي بر اساس توصيف ابن عربي نيز به ختم ولايت خاصه، سزاوارتر است.

سخنان عارفان بزرگ درباره ختم ولايت مقيّده

1- كمال الدين عبرالرزاق كاشاني شارح فصوص الحكم، اين سخن شيخ را كه: «خاتم اوليا تابع انبياست و اين تبعيت نقصي بر مقام وي نيست.» (قيصري، 109)، شاهدي بر مقام ختميت حضرت مهدي (عج) مي‏داند كه در آخر الزمان خواهد آمد و همه انبيا و اوليا بدون استثنا در معارف حقيقي و علوم الهي، تابع اويند (آملي، المقدمات ، 521).

2- كاشاني در تأويلات، خاتم را كسي مي‏داند كه به امر وي وصل به مقامات ممكن و محقق گردد و نهايت كمال حاصل و ظاهر شود. به نظر وي خاتم ولايت كسي است كه به وسيله او صلاح دنيا و آخرت به كمال رسد و با مرگ او نظام كيهاني مختل و واژگون گردد و او كسي جز مهدي موعود كه در آخر الزمان ظهور مي‏كند، نيست (آشتياني، شرح مقدمه قيصري ، 914).

3- صدر الدين قونوي در شرح فصوص الحكم پس از تقسيم امامت به بي‏واسطه كه مستقيم از طرف خد منصوب مي‏گردد و با واسطه كه يكي از اولياي الهي او از نصب مي‏كند و تقسيم هر كدام به مطلق و مقيد، امامت حضرت مهدي (عج) را از نوع اول مي‏داند كه خليفه‏الله است و قلمرو و خلافت او هيچ حدّ و مرزي ندارد؛ چنان كه رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم ) خلافت آن حضرت را به خود نسبت نداد و او را خليفه خود نخواند، بلكه او را خليفه الله ناميد (قونوي، 2/24). وي انسان كامل را برزخ ميان وجوب و امكان مي‏داند كه آينه كامل ذات و اسما و صفات حق تعالي است و به همين علت است كه با رفتنش از زمين، نظام عالم از هم گسيخته خواهد شد (همان، 5/12 ـ 4/12). پيداست كسي كه خلافتش عام و مطلق است بر كسي كه امامتش محدود و مقيد است، تقدم دارد. امامت و خلافت حضرت مهدي (عج) اگر چه در بي‏واسطه بودن همانند امامت ابراهيم است، ولي در اطلاق و تقييد هيچ شباهتي با آن ندارد؛ از اين رو امامت و خلافت حضرت مهدي (عج) را نمي‏توان با خلافت هيچ يك از اولياي الهي حتي با انبيا مقايسه كرد چه رسد به مقايسه با شيخ اكبر.

4- سعد الدين حمويّه نيز بر اين باور است كه زماني كه مهدي (عج) ظهور كند، نه تنها از حال و گفتار وي بلكه از بند كفش و خاك زير پاي او اسرار توحيد آشكار مي‏گردد و به گوش مي‏رسد (آشتياني، همان). علت آن احاطه ولايت او بر عالم هستي است به گونه‏اي كه يا استعداد همه موجودات حتي جمادات نيز به فعليت مي‏رسد و يا استعداد انسان چنان به فعليت مي‏رسد كه اسرار توحيد را در همه ذرات عالم حتي در جمادات مي‏يابد، چنين امري تنها از خاتم ولايت به ظهور مي‏رسد و اين نشان ختم ولايت حضرت مهدي (عج) است.

5- جمعي ديگر از بزرگان اهل معرفت نيز به اشاره يا به صراحت حضرت مهدي (عج) را خاتم ولايت دانسته‏اند همچون عزيزالدين نسفي كه عيسي (علیه السلام) را نيز ختم ولايت نمي‏داند و نيز محقق لاهيجي شارح گلشن راز كه به اشاره حضرت مهدي (عج) را ختم ولايت مي‏داند (آشتياني، همان، 916).

6- سيّد مي‏نويسد: اكثر قدماي اهل معرفت مانند بايزيد بسطامي، جنيد بغدادي، شبلي، معروف كرخي و پيروان آنان و نيز بيشتر متأخران مانند سعدالدين حمويه، صدرالدين قونوي و عبدالرزاق كاشاني كه همگي صاحب كشف و شهود بوده‏اند، حضرت مهدي (عج) را ختم ولايت مقيّده مي‏دانند (آملي، المقدمات ، 577).

سرانجام سيّد تصريح مي‏كند كه به اعتقاد من كوچكترين وزير از وزيران مهدي (عج) درجات و مراتب بسياري بر شيخ و امثال او برتري دارند. نسبت شيخ به كمترين وزير مهدي (عج) مانند نسبت عرش و قلمرو احاطه آن به قلب عارف در سخن بايزيد بسطامي است. بايزيد گفته است: صد هزار هزار برابر عرش و آنچه در عرش و پايين‏تر از آن وجود دارد در گوشه‏اي از قلب عارف جاي دهند، عارف به خاطر كوچكي آن و بزرگي وسعت قلب خود، متوجه آن نخواهد شد و وجود آن را در قلب خود احساس نخواهد كرد. سيّد مي‏نويسد: اين نسبت به قلب بايزيد است و گرنه اگر گفته شود: اگر صد هزار هزار برابر عرش و آنچه در عرش و پايين‏تر از آن وجود دارد، هزاران برابر شود، نسبت به گوشه‏اي از قلب عارف، چيزي به حساب نمي‏آيد. نسبت شيخ و صد هزار هزار چون او كه هزاران برابر شوند، به گوشه قلب مهدي (عج) چيزي به حساب نمي‏آيد (آملي، جامع الاسرار ، 594 ـ 595).

منــابع

ـ آشتياني، سيد جلال الدين؛ شرح فصوص الحكم ، انتشارات علمي فرهنگي، 1375ش.

ـ ــــــــــــــــــــــــ ؛ شرح مقدمه قيصري ، دفتر تبليغات اسلامي، چاپ دوم، 1370ش.

ـ آمدي، عبدالواحد؛ غرر الحكم و درر الكلم ، صيدا، عبدالرسول شراره و شركاء، 1349ق.

ـ آملي، سيد حيدر؛ جامع الاسرار و منبع الانوار ، تصحيح هنري كربن و عثمان يحيي، انستيتو ايران و فرانسه، 1347ش.

ـ ـــــــــــــــ ؛ المقدمات من كتاب نص النصوص ، تصحيح هنري كربن و عثمان يحيي، انتشارات توس، چاپ دوم، 1367ش.

ـ ابن ابي الحديد؛ شرح نهج البلاغه ، دار الهدي الوطنيه، بيروت.

ـ ابن عربي، محيي الدين؛ فتوحات مكيه ، تحقيق عثمان يحيي، قاهره، الهيثه المصريه العامه،‌ 1392م.

ـ اخطب خوارزمي، احمد؛ المناقب ، نجف، المكتبه الحيدريه، 1385ق.

ـ اصفهاني، حافظ ابو نعيم؛ حليه الاولياء ، مصر، مكتبه الخانجي، 1938م.

ـ امام صادق (علیه السلام)؛ مصباح الشريعه ، بيروت، مؤسسه الاعلمي،‌ 1400ق.

ـ بررسي، حافظ رجب؛ مشارق انوار اليقين ،‌ بيروت، دار الاندلس.

ـ ترمذي، ختم الاولياء؛ تصحيح عثمان يحيي ، بيروت، المطبعه الكاثوليكيه.

ـ شيباني احسايي، ابن ابي الجمهور؛ عوالي اللثالي ، قم، مطبعه سيد الشهدا، 1405ق.

ـ صفار، محمد بن حسن؛ بصائر الدرجات ، تهران، مؤسسه اعلمي، 1362ش.

ـ طبري، حسن؛ كامل بهايي ، قم، مؤسسه طبع و نشر، 1367ق.

ـ فرغاني، سعيد الدين، مشارق الدراري ، انجمن حكمت و فلسفه ايران، 1357ش.

ـ فيض كاشاني، محسن؛ علم اليقين في اصول الدين ، تهران، المكتبه الاسلاميه.

ـ قمشه ‏اي، محمدرضا؛‌ ذيل فص شيئي ، مطبع نور، قزوين، 1354.

ـ قونوي، صدر الدين؛ كتاب الفكوك ، تصحيح و ترجمه محمد خواجوي، انتشارات مولي، 1371ش.

ـ قيصري، محمود؛ شرح فصوص الحكم ، قم، انتشارات بيدار.

ـ كاشاني، فتح‏الله؛ منهج الصادقين ،‌تهران، انتشارات اسلاميه.

ـ لاهيجي، محمد؛ شرح گلشن راز ، تهران، زوار، 1374.

ـ مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار ، مؤسسه الوفاء، بيروت، 1983م.

ـ مجلسي،‌ محمدتقي، روضه المتقين ، تهران، بنياد فرهنگ اسلامي، 1393ق.

ـ نوري، ميرزا حسين؛ مستدرك الوسائل ، تهران، المكتبه الاسلاميه، 1382ق.

l منبع : فصلنامه علمي - پژوهشي  «مطالعات اسلامي » ، نشريه دانشکده الهيات و معارف اسلامي دانشگاه فردوسي مشهد

بازگشت به صفحه مقالات